Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen

9 maart 2019
13.30 uur - 17.00 uur

DE DENKER DES VADERLANDS, RENÉ TEN BOS, NAAR MIDDELBURG OP 9 MAART A.S.

De Denker des Vaderlands is te gast bij het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen

Het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen viert dit jaar dat het 250 jaar bestaat. Het Genootschap gaat dat op veel manieren vieren. Eén daarvan is door aandacht te besteden aan de filosofische vooronderstellingen van het Genootschap. Opgericht in de tijd van de Verlichting kan het niet anders of we komen dan terecht bij René Descartes, de Franse filosoof en wiskundige die tot op de dag van vandaag een enorme invloed heeft gehad op het wetenschappelijke denken en daarmee ook op het denken, doen en laten van het Genootschap.

Toch staat het Cartesiaanse denken  onder druk en lijkt het de moeite waard aan de hand van een drietal hedendaagse filosofen van de universiteiten  van Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam te doordenken wat de blijvende erfenis van Descartes is en waar en hoe zijn denken correctie behoeft.

Het Genootschap prijst zich gelukkig dat de Denker des Vaderlands, prof. dr. René ten Bos bereid is gevonden aan het symposium rond het denken van Descartes zijn medewerking te verlenen. Daarin staat hij niet alleen. Twee filosofen met Zeeuwse wortels, prof. dr. Jos de Mul en dr. Ad Verbrugge, vormen zijn gesprekspartners.

Het symposium vindt plaats op zaterdag 9 maart 2019 in het Betje Wolff Auditorium van de ZB| Bibliotheek van Zeeland te Middelburg. Aanvang 13.30 uur.

De toegang is gratis, maar aanmelding is noodzakelijk, u kunt zich aanmelden door een e-mail te sturen naar: info@kzgw.nl met vermelding van uw naam, tel.nr en e-mailadres.


Programma

13.30 uur            inloop met koffie en thee

14.00 uur            Welkom door mr. M.M. Steenbeek, voorzitter van de Lustrumcommissie

14.10 uur            Prof.dr. René ten Bos, Descartes, een stevige correctie nodig?

14.45 uur            Prof.dr. Jos de Mul, Voorbij het ontologisch egoïsme

15.20 uur            Pauze

15.35 uur            Dr. Ad Verbrugge, Heroveren wat verloren is gegaan?

16.10 uur            Forumdiscussie door en met de sprekers

16.45 uur            Slotwoord van de heer Steenbeek


Symposium
Descartes in Zeeland ………. en verder

Prof. dr. René ten Bos, Denker des Vaderlands

Descartes: een stevige correctie nodig?

“René ten Bos zal in zijn lezing ingaan op de erfenis van René Descartes en de betekenis van zijn denken voor de moderne wetenschap. Daarbij zal het accent vooral komen te liggen op zijn strijd tegen de genius en het belang van de methode. Hoe relevant is Descartes nog voor de huidige complexity sciences? Hoe moeten we omgaan met zijn waarheidsbegrip, waarvan sommige critici hebben gezegd dat het overdreven ‘geïntellectualiseerd’ is? Hoe verhoudt Descartes zich tot de denkers die aan hem vooraf gingen? Veelal wordt zijn werk gezien als de opening naar het modernisme, maar bekende interpretatoren als Gilson en Guéroult hebben voortdurend benadrukt hoe schatplichtig Descartes nog aan het middeleeuwse denken is. Ten Bos zal betogen dat de brille van Descartes nog steeds relevant voor onze tijd, maar dat hij wel hier en daar een stevige correctie behoeft. Werkt dit?”

Foto: Duncan de Fey

René ten Bos is filosoof en hoogleraar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen (RU). Hij is ook vader van twee kinderen, voetbal- en schaakliefhebber, columnist voor Het Financiële Dagblad, poëzieminnaar, schrijver van veel te veel boeken en stamcaféganger. Al die zaken kent hij minstens zoveel gewicht toe als de filosofie en het hoogleraarschap.

Zijn werk kenmerkt zich vaak door zware thema’s die hij vaak met humor en blijmoedigheid benadert. Hij schreef over de verhouding tussen mens en dier, over de ecologische catastrofe die de mensheid heet, over de ondoorzichtige transparantie van water, maar ook over bureaucratie, gestes en tal van andere onderwerpen.

1959 Geboren in Hengelo
1988 Doctoraal filosofie Katholieke Universiteit Nijmegen
1989 Medewerker Business School Nederland
1994 Directeur opleidingen Business School Caribbean, Curaçao
1996 Management docent voor Schouten & Nelissen
2000 Promotie Katholieke Universiteit Brabant
2002 Publicatie ‘Modes in management. Een filosofische analyse van populaire organisatietheorieën’
2002 Bijzonder hoogleraar ‘filosofie in verband met de bedrijfswetenschappen’ aan de RU
2003 Publicatie ‘Rationele engelen. Moraliteit en management’
2005 Benoeming gewoon hoogleraar filosofie in verband met de managementwetenschappen aan de RU
2008 Publicatie ‘Het geniale dier’
2011 Publicatie ‘Stilte, geste, stem’
2013 Honorary professor aan University of St. Andrew, Schotland
2014 Publicatie ‘Water’ (genomineerd voor de ECI-literatuurprijs)
2015 Publicatie ‘Bureaucratie is een inktvis’ (winnaar socratesbeker voor het meest urgent oorspronkelijke en prikkelende nederlandstalige filosofieboek van het jaar)
2017 Publicatie ‘Dwalen in het antropoceen’
april 2017 benoeming Denker des Vaderlands
2018 Publicatie ‘Volk in de grot’

Prof. dr Jos de Mul

Voorbij het ontologisch egoïsme 

Bespiegelingen van een post-cartesiaans antropoloog

De invloed van Descartes op het beeld dat de moderne mens van zichzelf heeft is onmiskenbaar. Weliswaar kent het scherpe onderscheid dat Descartes maakt tussen lichaam en geest een lange geschiedenis (we vinden het reeds bij Griekse filosofen als Plato en in de christelijke traditie in de filosofie). Voor Descartes is de mens samengesteld uit twee radicaal gescheiden substanties: materie (die wordt gekenmerkt door uitgebreidheid) en geest (gekenmerkt door denken). Descartes ontkent niet dat lichaam en geest in de alledaagse ervaring als een eenheid worden ervaren, en op basis van zijn ontologisch dualisme veronderstelt hij dat er derhalve een wisselwerking tussen de twee substanties moet bestaan, maar hij kan niet verklaren hoe de geest – als zuiver denkend ding – het stoffelijke lichaam kan besturen.

Vanwege deze problematische consequentie hebben talloze latere filosofen het ontologisch dualisme van Descartes afgewezen. Als alternatief hebben zijn critici vaak een ontologisch monisme verdedigd, dat uitgaat van één substantie, materie óf geest, waarbij de andere substantie wordt afgeleid uit de ene. Idealisten als Hegel – daarmee op geseculariseerde wijze in de voetsporen van het christendom tredend – beschouwden de materiële wereld als een schepping van de Geest. Materialisten, zoals de negentiende en twintigste-eeuwse positivisten, zien daarentegen de geest als een product van materiële processen.

In de hedendaagse natuurwetenschappelijke menswetenschappen, zoals de neurosciences, is het materialisme onmiskenbaar dominant. Waar vroege neurowetenschappers als Sherrington, Eccles en Penfield nog vasthielden aan het ontologisch dualisme van lichaam en geest, daar proberen de meeste hedendaagse neurowetenschappers geest en bewustzijn te verklaren door materiële processen in het brein (kernachtig samengevat in de titel van Dick Swaabs boek Wij zijn ons brein).

Betekent dit dat de invloed van Descartes’ dualistische mensbeeld definitief is verdwenen uit de neurowetenschappen? Max Bennett en Peter Hacker beweren in hun Philosophical Foundations of Neuroscience  (2003) dat dit allerminst het geval is. Weliswaar wijzen de meeste neurowetenschappers Descartes’substantie-dualisme (lichaam-geest) af ten gunste van een materialistische positie, maar zij houden volgens genoemde auteurs ongewild vast aan de dualistische structuur van Descartes’ denkwijze, door nu aan het brein de mentale predicaten toe te schrijven die Descartes voorheen aan de geest toeschreef. Daardoor verzeilen ze in een niet minder problematisch lichaam-brein dualisme.

In zijn lezing zal De Mul betogen dat het probleem van Descartes antropologie niet zozeer is gelegen in het lichaam-geestdualisme als zodanig, als wel in de ontologische fundamentalisering ervan. Tegenover het ontologisch dualisme zal hij een perspectivistisch dualisme verdedigen, volgens welke mensen de primaire psycho-fysische eenheid van het leven vanuit verschillende perspectieven kunnen ervaren. Op basis hiervan zal hij argumenteren dat Descartes’ probleem van de wisselwerking van lichaam en geest in feite een schijnprobleem is, dat het werkelijke probleem van Descartes’ filosofie – het ontologisch egoïsme dat het moderne denken zal gaan beheersen – aan het zicht onttrekt.

Jos de Mul is hoogleraar wijsgerige antropologie aan de Faculteit der Wijsbegeerte van de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Daarnaast was hij gasthoogleraar en fellow in o.a. Ann Arbor, Princeton, Shanghai en Kyoto en winnaar van de Praemium Erasmianum en de Socrates Wisselbeker. Veel van zijn boeken – waaronder De tragedie van de eindigheid (1993),  Het romantische verlangen in (post)moderne kunst en filosofie (3de druk 2007), Cyberspace Odyssee (6de druk 2010), De domesticatie van het noodlot (5de druk 2015) – zijn in meerdere talen vertaald. In 2014 schreef hij het Essay van de Maand van de Filosofie: Kunstmatig van nature. Onderweg naar Homo sapiens 3.0 (Uitgeverij Lemniscaat) en in 2017 publiceerde hij  Paniek in de polder. Polytiek in tijden van populisme (geactualiseerde en uitgebreide 3de druk).  Behalve wetenschappelijk werk publiceert hij ook regelmatig essays voor een breder publiek, onder meer in NRC Handelsblad, De Volkskrant, Trouw, Vrij Nederland en De Groene Amsterdammer.

Dr. Ad Verbrugge

Heroveren wat verloren is gegaan?

Descartes is enorm belangrijk geweest voor de ontwikkeling van de moderne wetenschappen. Tegelijk zit in zijn filosofie en wetenschapsopvatting een dubbelzinnigheid, die het moderne leven vandaag de dag nog steeds parten speelt. Deze dubbelzinnigheid heeft betrekking op het mensbeeld van Descartes. Enerzijds een sterke nadruk op het denken en de wetenschappelijke rationaliteit als methode, anderzijds de wereld, de natuur, waar dit denken zich in eerste instantie toe richt. De splitsing tussen denken en natuur, tussen geest en lichamelijke existentie leidt uiteindelijk tot een object – subject tegenstelling die wetenschap en dagelijks leven kenmerkt. Descartes is daarmee de vader van deze moderne tegenstelling. Deze oppositie brengt echter ook een andere mee, namelijk de tegenstelling tussen de emancipatie van de mens ten opzichte van de natuur en de vervreemding van de mens van zichzelf en de natuur die deze emancipatie met zich meebrengt. Heden ten dage zijn onderwerpen als Big Data en Robotisering op te vatten als gevolgen van een volledig Descartiaanse wijze van denken. De mens wordt hierbij in toenemende mate geconfronteerd met het verlies van de vraag over aard en zin van het eigen leven. Het lijkt er zelfs op dat door de dominantie van het moderne denken hem de taal ontnomen is om op zinvolle wijze te reflecteren over zijn verhouding met en tot de wereld. Hier ligt misschien ook de vraag naar het ‘nieuwe’ in besloten: het door de taal heroveren van wat verloren dreigt te gaan.

Ad Verbrugge doceert sociale- en culturele filosofie en filosofie van de economie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam (sinds 2002). Daarnaast is hij medeoprichter en voorzitter van de vereniging Beter Onderwijs Nederland en Centrum Èthos aan de VU. Van 1994 tot 2002 was hij werkzaam aan de Universiteit Leiden als docent wijsgerige ethiek. Zowel in Leiden als in Amsterdam won hij de universitaire onderwijsprijs. Bij het grote publiek is hij bekend geworden met zijn cultuurfilosofische bestseller Tijd van Onbehagen (2004), de Tegenlicht-uitzending Bevangen in Vrijheid (2004) en zijn optreden bij Zomergasten (2006). In 2016 is Verbrugge benoemd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau voor zijn jarenlange inzet voor het onderwijs en de maatschappelijke betekenis van filosofie.

Sinds 2017 is hij aangesteld als gasthoogleraar aan Bloemfontein University of the Free State in Zuid Afrika. Van 2012-2016 presenteerde hij samen met Clairy Polak Het filosofisch kwintet van Omroep Human. Samen met Omroep Human heeft hij in 2017/18 de vijfdelige televisieserie Onderstromen gemaakt. Meest recente publicatie (2018, samen met Govert Buijs en Jelle van Baardewijk) Het goede leven & de vrije markt.

 

Betje Wolff auditorium, ZB | Planbureau en Bibliotheek van Zeeland, Kousteensedijk 7, Middelburg